Cholesterol is een vetachtige stof die van nature voorkomt in alle cellen van ons lichaam. Het is essentieel voor verschillende lichaamsfuncties, zoals de productie van hormonen, gal en vitamine D. Ons lichaam produceert zelf ongeveer 80% van het benodigde cholesterol in de lever, terwijl de overige 20% afkomstig is uit voeding. Hoewel cholesterol noodzakelijk is voor een gezond functionerend lichaam, kunnen te hoge waarden in het bloed leiden tot ernstige gezondheitsproblemen.
Er bestaan twee hoofdtypen cholesterol die belangrijk zijn voor uw gezondheid. LDL-cholesterol, ook wel 'slecht' cholesterol genoemd, kan zich ophopen in de wanden van uw bloedvaten en daar plaques vormen. Dit vergroot het risico op hart- en vaatziekten. HDL-cholesterol daarentegen wordt 'goed' cholesterol genoemd omdat het overtollig cholesterol uit de weefsels transporteert naar de lever, waar het wordt afgebroken. Een hoge HDL-waarde beschermt juist tegen hart- en vaatziekten.
In Nederland hanteren artsen de volgende richtwaarden voor cholesterol:
Behandeling met cholesterolverlagende medicijnen wordt overwogen wanneer leefstijlaanpassingen onvoldoende effect hebben en er sprake is van verhoogd cardiovasculair risico.
Verschillende factoren kunnen bijdragen aan verhoogde cholesterolwaarden. Erfelijkheid speelt een belangrijke rol, evenals leefstijlfactoren zoals een ongezond voedingspatroon rijk aan verzadigde vetten, gebrek aan lichaamsbeweging, roken en overgewicht. Ook leeftijd en geslacht zijn van invloed - mannen hebben vanaf jonge leeftijd meer risico, terwijl vrouwen vooral na de menopauze een verhoogd risico lopen. Bepaalde medische aandoeningen zoals diabetes en schildklieraandoeningen kunnen eveneens tot verhoogd cholesterol leiden.
Een van de gevaarlijke aspecten van verhoogd cholesterol is dat het meestal geen merkbare symptomen veroorzaakt. Dit wordt ook wel de 'stille killer' genoemd, omdat mensen zich jarenlang gezond kunnen voelen terwijl hun bloedvaten geleidelijk beschadigd raken. Vaak wordt hoog cholesterol pas ontdekt tijdens een routineonderzoek of wanneer er al sprake is van hart- en vaatproblemen. Daarom is het belangrijk om regelmatig uw cholesterolwaarden te laten controleren, vooral als u risicofactoren heeft.
Langdurig verhoogd cholesterol kan leiden tot atherosclerose, waarbij cholesterol zich ophoopt in de slagaderwanden en plaques vormt. Deze plaques kunnen de bloedvaten vernauwen en verharden, wat de doorbloeding belemmert. In ernstige gevallen kunnen plaques scheuren, wat kan leiden tot bloedstolsels en acute gebeurtenissen zoals een hartinfarct of beroerte. Ook perifere vaatziekte, waarbij de doorbloeding van armen en benen wordt belemmerd, kan het gevolg zijn van langdurig verhoogd cholesterol.
Naast hart- en vaatziekten kan verhoogd cholesterol ook andere gezondheitsproblemen veroorzaken. Galstenen kunnen zich vormen wanneer er te veel cholesterol in de gal aanwezig is. Bij zeer hoge cholesterolwaarden kunnen zich soms xanthomen ontwikkelen - gelige afzettingen onder de huid, vaak rond de ogen of op de ellebogen. Ook kan verhoogd cholesterol bijdragen aan de ontwikkeling van bepaalde oogaandoeningen en in zeldzame gevallen tot acute ontstekingen van de alvleesklier leiden.
Statines zijn de meest voorgeschreven cholesterolverlagende medicijnen in Nederland. Ze werken door de productie van cholesterol in de lever te remmen. Bekende merken zijn Simvastatine (Zocor), Atorvastatine (Lipitor) en Rosuvastatine (Crestor). Deze medicijnen kunnen het LDL-cholesterol (slechte cholesterol) met 20-60% verlagen. Statines worden meestal 's avonds ingenomen omdat de cholesterolproductie 's nachts het hoogst is. Veel Nederlandse apothekers adviseren patiënten om statines consistent op hetzelfde tijdstip in te nemen voor optimale werking.
Ezetimibe werkt anders dan statines door de opname van cholesterol in de dunne darm te blokkeren. In Nederland is het verkrijgbaar als Ezetrol. Het wordt vaak gecombineerd met statines voor extra cholesterolverlaging. Populaire combinatiemedicijnen zijn Inegy (ezetimibe + simvastatine) en Atozet (ezetimibe + atorvastatine). Deze combinatie is vooral effectief voor patiënten die met alleen statines hun cholesteroldoelen niet bereiken.
PCSK9-remmers zoals Repatha (evolocumab) en Praluent (alirocumab) zijn injecteerbare medicijnen voor patiënten met zeer hoog cholesterol. Ze worden in Nederland alleen voorgeschreven bij erfelijke hypercholesterolemie of wanneer andere medicijnen onvoldoende werken. Deze moderne medicijnen kunnen het LDL-cholesterol drastisch verlagen maar zijn duur. Nederlandse zorgverzekeraars vergoeden PCSK9-remmers alleen onder strikte voorwaarden na goedkeuring.
Fibraten zoals Bezafibraat en Fenofibraat zijn effectief voor het verlagen van triglyceriden en het verhogen van HDL-cholesterol. In Nederland worden ze voorgeschreven aan patiënten die statines niet verdragen of bij specifieke vetafwijkingen. Andere alternatieven zijn nicotinezuur en galzuurbinders. Nederlandse artsen kiezen deze medicijnen zorgvuldig op basis van het individuele cholesterolprofiel en eventuele bijwerkingen van eerstekeusmedicijnen.
De dosering van cholesterolmedicijnen wordt door uw arts bepaald op basis van uw cholesterolwaarden en risicofactoren. Statines worden meestal eenmaal daags 's avonds ingenomen. Begin altijd met de voorgeschreven dosis en verhoog nooit eigenmachtig. Nederlandse apothekers adviseren om medicijnen op hetzelfde tijdstip in te nemen voor een stabiele werking. Vergeet u een dosis? Neem deze in zodra u eraan denkt, tenzij het bijna tijd is voor de volgende dosis.
Veelvoorkomende bijwerkingen van cholesterolmedicijnen zijn:
Bij aanhoudende spierpijn of ongewone klachten moet u contact opnemen met uw arts. Nederlandse artsen controleren regelmatig bloedwaarden om bijwerkingen vroegtijdig te detecteren. Stop nooit plotseling met uw medicatie zonder overleg.
Cholesterolmedicijnen kunnen interacties hebben met andere medicijnen zoals bloedverdunners, antibiotica en schimmelmedicijnen. Grapefruitsap kan de werking van sommige statines versterken en moet vermeden worden. Alcohol kan leverbelasting verhogen. Informeer altijd uw Nederlandse apotheker over alle medicijnen en supplementen die u gebruikt. Controleer medicijnbijsluiters en vraag advies bij twijfel over mogelijke interacties.
Neem contact op bij aanhoudende spierpijn, donkere urine, geelzucht of ongewone vermoeidheid. Ook bij nieuwe medicijnen of als u zwanger wilt worden, is overleg noodzakelijk. Nederlandse zorgverleners zijn bereikbaar voor vragen over bijwerkingen en medicijngebruik. Plan regelmatige controleafspraken voor bloedonderzoek en evaluatie van uw cholesterolbehandeling.
Een gezond voedingspatroon is essentieel voor het verlagen van cholesterol. Vermijd verzadigde vetten uit vlees, boter en kaas, en trans-vetten uit bewerkte voedingsmiddelen. Beperk de inname van orgaanvlees, gebakken voedsel en snacks. Kies daarentegen voor:
Deze voedingsmiddelen bevatten vezels en onverzadigde vetten die het slechte cholesterol verlagen en het goede cholesterol verhogen.
Regelmatige fysieke activiteit verhoogt het HDL (goed) cholesterol en verlaagt het LDL (slecht) cholesterol. Streef naar minimaal 150 minuten matige beweging per week, zoals wandelen, fietsen of zwemmen. Krachttraining twee keer per week is ook nuttig. Begin geleidelijk en bouw langzaam op. Al na enkele weken regelmatige beweging kun je positieve effecten op je cholesterolwaarden verwachten. Combineer cardio met krachttraining voor optimale resultaten.
Roken verlaagt het goede HDL cholesterol en verhoogt het risico op hart- en vaatziekten. Stoppen met roken verbetert binnen enkele weken je cholesterolprofiel. Alcohol in matige hoeveelheden (maximaal 1-2 glazen per dag) kan het HDL cholesterol licht verhogen, maar overmatig gebruik heeft negatieve effecten. Beperk alcoholconsumptie en zoek professionele hulp bij het stoppen met roken via de huisarts of Trimbos-instituut.
De frequentie van cholesterolcontrole hangt af van je risicoprofiel en behandeling. Bij gezonde volwassenen wordt eens per vijf jaar gecontroleerd. Mensen met verhoogd cholesterol of medicijngebruik hebben vaker controles nodig: meestal na 6-12 weken bij het starten van medicatie, daarna elk half jaar. Bij stabiele waarden kan dit worden uitgebreid naar jaarlijkse controles. Bespreek met je huisarts het juiste controleinterval voor jouw situatie.
Cholesterolverlaging door leefstijlveranderingen toont resultaat na 6-12 weken. Statines verlagen het LDL cholesterol meestal met 20-50% binnen 4-6 weken. Streefwaarden zijn individueel, maar algemeen geldt LDL onder 2,6 mmol/L voor gemiddeld risico en onder 1,8 mmol/L bij hoog risico. Combinatie van medicatie en leefstijlaanpassingen geeft de beste resultaten. Geduld is belangrijk, aangezien optimale effecten enkele maanden kunnen duren.
Medicatie wordt aangepast als streefwaarden na 3 maanden niet bereikt zijn, bij bijwerkingen of onvoldoende effectiviteit. Spierklachten bij statines kunnen leiden tot dosisaanpassing of overstap naar alternatieve middelen. Vertel altijd bijwerkingen aan je huisarts. Stop nooit plotseling met cholesterolmedicatie zonder overleg. Regelmatige bloedcontroles bepalen of aanpassingen nodig zijn. Leefstijlverbeteringen kunnen soms medicatiedosis verlagen.
Hoog cholesterol kan erfelijk zijn, daarom is screening van familieleden belangrijk. Kinderen vanaf 9 jaar kunnen getest worden bij familiaire hypercholesterolemie. Stimuleer gezonde eetgewoonten en beweging in het hele gezin. Kinderen met erfelijk verhoogd cholesterol hebben vaak vroege behandeling nodig. Bespreek familiegeschiedenis met je huisarts voor adequate screening en preventie van hart- en vaatziekten bij kinderen en andere familieleden.
